Сыбайлас жемқорлық – мемлекеттің тұрақты дамуына, азаматтардың құқықтары мен заңды мүдделеріне, сондай-ақ қоғамның мемлекеттік институттарға деген сеніміне кері әсер ететін маңызды мәселе. Сондықтан оның алдын алу және жолын кесу – мемлекеттік органдармен қатар бүкіл қоғамның ортақ міндеті.
2026 жылғы 15 наурызда республикалық референдумда қабылданып, 1 шілдеден бастап күшіне енген Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясында еліміз демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде айқындалған. Конституцияның 1-бабына сәйкес мемлекеттің ең жоғары құндылығы – адам, оның өмірі, құқықтары мен бостандықтары. Ал 5-бап Конституцияның ең жоғары заңдық күші бар екенін және оның еліміздің бүкіл аумағында тікелей қолданылатынын бекітеді.
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылдың негізгі құқықтық тетіктері Қазақстан Республикасының «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» Заңында белгіленген. Заңға сәйкес бұл бағыттағы негізгі қағидаттарға заңдылық, адам құқықтарын қорғау, жариялылық пен ашықтық, мемлекет пен азаматтық қоғамның өзара іс-қимылы, сыбайлас жемқорлықтың алдын алуға басымдық беру және құқық бұзушылық жасағаны үшін жазаның бұлтартпастығы жатады.
Мемлекеттік органдарда сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін анықтау, олардың себептері мен жағдайларын жою, мүдделер қақтығысына жол бермеу, ашықтық пен есептілікті қамтамасыз ету маңызды. Қолданыстағы заңнама мемлекеттік органдар мен ұйымдарға сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне ішкі талдау жүргізіп, оның қорытындысы бойынша нақты шаралар қабылдауды міндеттейді.
Сонымен қатар, 2026 жылы қабылданған «Қазақстан Республикасының мемлекеттік қызметі туралы» Заңның 13-бабына сәйкес мемлекеттік қызметші Конституция мен заңдарды сақтауға, сыбайлас жемқорлық көріністеріне қарсы іс-қимыл жасауға және өзіне белгілі болған сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтар туралы хабарлауға міндетті. Бұл мемлекеттік аппараттағы адалдық пен жауапкершілік қағидаттарын күшейтеді.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінде пара алу, пара беру және парақорлыққа делдал болу үшін қылмыстық жауаптылық көзделген. Бұл нормалар сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтарына жол берген әрбір тұлға заң алдында жауап беруге тиіс екенін көрсетеді.
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыру – тек құқық қорғау немесе мемлекеттік органдардың жұмысы емес. Ол әр азаматтың заңды құрметтеуінен, адал еңбек етуінен, парақорлыққа төзбеуінен және қоғамдық бақылауға белсенді қатысуынан басталады. Заң үстемдігі, ашықтық және жауапкершілік қағидаттарын сақтау арқылы ғана әділетті әрі жемқорлықтан таза қоғам қалыптастыруға болады.
