Қазақ халқының тарихы – еркіндікке ұмтылған, бірлікке негізделген қастерлі жол. Осы жолда елдіктің ұстыны болған заңдар жүйесі ерекше орын алады. Әдет-ғұрыпқа сүйенген көне «ата заңдар» ғасырлар бойы халықтың тұрмысын реттеп, қоғамның тұрақтылығын сақтап келді.
Қасым ханның қасқа жолы
ХVI ғасырдың басында Қасым хан тұсында жасалған алғашқы заңдар жинағы халық арасында «Қасым ханның қасқа жолы» деп аталды. Оның басты мақсаты – ел ішіндегі тәртіпті бекіту, жер дауы мен жесір дауын шешу, елшілік пен әскери міндетті айқындау болды. Қарапайым әрі әділ болғандықтан, халық оны қуана қабылдады.
Есім ханның ескі жолы
ХVII ғасырда Есім хан «Қасқа жолды» толықтырып, жаңа заман талабына сай бейімдеді. «Есім ханның ескі жолы» әскери тәртіпке, ел бірлігін сақтауға айрықша назар аударды. Бұл заңдар қазақ қоғамында әділеттілік пен тұрақтылықты нығайтты.
Тәуке ханның «Жеті жарғысы»
Қазақтың құқықтық мәдениетінің шыңы – Тәуке хан тұсындағы «Жеті жарғы» болды. Бұл заңдар жинағын жасауға ұлы үш би – Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би атсалысқан. «Жеті жарғы» жеті сала бойынша қоғам өмірін толық қамтып, жер дауы, құн дауы, жесір дауы, қылмыс пен жаза, әскери міндет, ел бірлігі секілді мәселелерді шешудің жолын көрсетті. Халық оны ғасырлар бойы бұлжытпай орындады.
Билер институты
Қазақ қоғамында билер соты әділдіктің биік мектебі болды. Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би сияқты дала даналары қара қылды қақ жарған шешімдерімен ел сенімін ақтап, халық заңын ұрпақтан-ұрпаққа жеткізді. Олардың әділ билігі халық үшін Конституциямен тең болды.
Қазіргі Конституция – жаңа дәуірдің айнасы
1995 жылы бүкілхалықтық референдум арқылы қабылданған Қазақстан Республикасының Конституциясы – ата заңдарымыздың жалғасы іспетті. Онда азаматтардың құқықтары мен бостандықтары, қоғам мен мемлекеттің негізгі қағидаттары айқын жазылды. Заң үстемдігі мен әділеттілікке негізделген бүгінгі Конституция – еліміздің тәуелсіздігі мен тұрақтылығының кепілі.
Қорытынды
Қазақтың көне заңдары – халық даналығының, ел басқару тәжірибесінің жемісі болса, бүгінгі Конституция – жаңа дәуірдегі мемлекетіміздің алтын қазығы. «Ата заңдардан – бүгінгі Конституцияға дейін» деген ұлық жол – халқымыздың әділет пен еркіндікке деген ұмтылысының айқын айғағы.
Ғаламтор желісінен.
